1Risk Değerlendirmesi Nedir?
Risk değerlendirmesi; işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilmesi, puanlanması ve kontrol önlemlerinin belirlenmesi sürecidir. 6331 sayılı Kanun'a göre tüm işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılması ve işyeri değişmedikçe güncel tutulması zorunludur.
Tehlike, zarar verme potansiyeli; risk ise bu potansiyelin gerçekleşme olasılığı ve sonucunun şiddetinin bileşimidir. Örneğin '1,5 metre üzerinde koruyucusuz platform' tehlike; 'çalışanın düşerek yaralanma olasılığı' ise risktir.
2Risk Değerlendirmesinin 5 Adımı
- 1) Tehlikeleri belirleyin: Tüm iş alanları, makineler, kimyasallar ve insan faktörü dâhil sahada var olan tehlikeleri listeleyin.
- 2) Risk altındakileri tespit edin: Çalışanlar, ziyaretçiler, alt yüklenici personeli ve çevre halkı.
- 3) Riskleri puanlayın: Olasılık ve şiddeti çarparak risk derecesini hesaplayın.
- 4) Kontrol önlemleri belirleyin: Kontrol hiyerarşisine göre önlemleri sıralayın ve sorumlu kişileri atayın.
- 5) Dokümantasyon ve izleme: Sonuçları kaydedin, önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını düzenli denetleyin.
35x5 Risk Matrisi ile Puanlama
En yaygın yöntemlerden biri 5x5 (L tipi) matristir. Olasılık (1: çok az – 5: çok yüksek) ve şiddet (1: ihmal edilebilir – 5: ölüm/çok ağır) 1 ile 5 arasında puanlanır ve çarpılır. Elde edilen puan risk derecesini verir.
| Risk Puanı | Derece | Aksiyon |
|---|---|---|
| 1-4 | Düşük risk | Mevcut kontroller yeterli, kayıt altına alınır |
| 5-9 | Orta risk | Belirli sürede önlem alınmalı |
| 10-14 | Yüksek risk | Kısa sürede önlem alınmalı, iş ertelenebilir |
| 15-25 | Çok yüksek risk | İşe başlanmamalı, acil önlem alınmalı |
Örnek: Bir iskelenin korkuluğu yoksa ve düşme yüksekliği 5 m ise olasılık 4, şiddet 5 kabul edilirse risk puanı 20 çıkar → ÇOK YÜKSEK RİSK → derhal çalışma durdurulmalıdır.
4Kontrol Hiyerarşisi
Riskleri kontrol etmede izlenmesi gereken öncelik sırasına 'kontrol hiyerarşisi' denir. En etkili önlem, riski kaynağında ortadan kaldırmaktır.
- 1) Ortadan kaldırma: Tehlikeli işi/maddeyi tamamen kaldırmak (örn. toksik boya yerine su bazlı).
- 2) Yerine koyma: Tehlikeyi daha az riskli olanla değiştirmek.
- 3) Mühendislik önlemleri: Koruyucu korkuluk, havalandırma, makine korkulukları.
- 4) İdari önlemler: Eğitim, talimat, işe uygun personel seçimi, rotasyon.
- 5) KKD: Diğer önlemlerin yetersiz kaldığı durumda son savunma hattı.
5Tehlike Tanımlama İpuçları
Risk değerlendirmesinin en kritik adımı, tehlikelerin doğru tanımlanmasıdır. Çalışanlar günlük işlerinin içinde olduğu için çoğu tehlikeyi 'normal' görür. Bu yüzden değerlendirmeye her meslek grubundan çalışan katılmalı ve sahada birlikte gezilerek 'ne olabilir?' sorusu sorulmalıdır.
Tehlike ararken dört temel alana bakılır: ekipman ve makinalar, çalışma ortamı (zemin, aydınlatma, hava), malzeme ve kimyasallar, insan davranışları. Bir tehlike 'daha önce hiç kaza olmadı' gerekçesiyle yok sayılmamalıdır; risk, kaza olmadan önce değerlendirilir.
- Saha gezilerinde çalışanlarla birebir görüşülür; gözlemcilik önemlidir.
- Geçmiş ramak kala ve kaza kayıtları risk listesine kaynaklık eder.
- Tehlike; ekipman, ortam, malzeme ve davranış başlıklarında aranır.
- Küçük görünen tehlikeler listeye mutlaka eklenir.
'Kaza olmadı' demek 'risk yok' demek değildir; risk, kaza gerçekleşmeden önce vardır.
6Vaka: 5x5 Matris Uygulaması
Bir şantiyede 'merdiven ile 3 metre yükseklikte çalışma' işi için risk değerlendirmesi yapılır. Olasılık 4 (her gün tekrarlanıyor), şiddet 5 (düşme ölümcül) seçilir; skor 4x5=20 → 'kabul edilemez risk' çıkar. Buna göre çalışma yöntemi değiştirilir: merdiven yerine sepetli platform kiralanır ve risk, sepetin devrilme olasılığına göre 2x5=10 'öne çıkan risk' seviyesine düşürülür.
Bu örnek, matrisin amacını gösterir: riski rakamla ifade edip öncelik sırasına koymak ve kontrol önlemi sonrası yeniden puanlayarak iyileşmeyi ölçmek. Değerlendirme tek seferlik değildir; iş yöntemi değiştikçe güncellenir.
- Skor 20-25 arası 'kabul edilemez' kabul edilir; iş durdurulur, yöntem değiştirilir.
- Kontrol önlemi sonrası risk yeniden puanlanır ve karşılaştırılır.
- Yüksek riskli işlerde 'mühendislik önlemi' (ekipman/yöntem) bireysel önlemden önce gelir.
- Değerlendirme sonucu çalışanlarla paylaşılır.