1Elektrik Çarpmasının Etkileri
İnsan vücudu elektriği iletir. Akım, vücuttan geçerken kas kasılmaları, yanıklar, kalp ritmi bozuklukları ve solunum durmasına yol açabilir. Etki; akımın şiddetine, süresine ve vücudun içinden geçtiği yola bağlıdır.
Şantiyelerde elektrik kazalarının başlıca nedenleri: hasarlı kablolar, uygun olmayan uzatmalar, korumasız panolar, ıslak ortamda cihaz kullanımı ve yeraltı/yüksek gerilim hatlarına yaklaşmaktır.
~50 V üzeri gerilimler insan sağlığı için tehlikeli kabul edilir. Islak ortamda tehlike eşiği çok daha düşer.
2Koruma Sistemleri
- Topraklama: Cihaz gövdesinde oluşan kaçağı güvenli şekilde toprağa ileterek çarpılmayı önler.
- Kaçak akım rölesi (RCD): Ani akım kaçaklarını algılayıp devreyi milisaniyeler içinde keser.
- Sigortalar ve otomatik şalterler: Aşırı akımda devreyi keserek yangın ve hasarı önler.
- Çift yalıtımlı ve IP korumalı el aletleri: Islak ve dış mekan kullanımında güvenliği artırır.
- Yalıtkan paspas ve eldiven: Enerji altındaki sistemlerde çalışanlar için ek koruma sağlar.
Kaçak akım rölesinin test düğmesine ayda bir basılarak çalışıp çalışmadığı doğrulanmalıdır.
3Güvenli Çalışma Mesafeleri
Enerji altındaki veya enerjili olabilecek hatların yakınında çalışırken güvenli yaklaşma mesafeleri korunmalıdır. Yüksek gerilim hatlarının altında vinç, ekskavatör ve iskele ile çalışma öncesi hattın enerjisinin kesilmesi veya yalıtılması sağlanmalıdır.
| Hattın Gerilimi | Minimum Yaklaşma Mesafesi |
|---|---|
| 1 kV altı | 1 metre |
| 1–33 kV | 3 metre |
| 33–66 kV | 4 metre |
| 66–154 kV | 5 metre |
| 380 kV | 8 metre |
Kaldırma ekipmanı ve vinçlerin bomları iletken olduğundan, hat yakınlarında mesafeler korunmazsa atlama/çarpılma riski çok yüksektir.
4Elektrik Çarpmasında İlk Müdahale
- Önce enerjiyi kesin: Panodan veya sigortadan akımı kapatın.
- Enerji kesilemiyorsa, yalıtkan bir malzeme (kuru tahta, bez) ile kazazedeyi akım kaynağından ayırın; asla çıplak elle dokunmayın.
- Kazazedeyi akımdan ayırdıktan sonra hemen 112'yi arayın.
- Bilinci yoksa ve nefes almıyorsa temel yaşam desteğine (kalp masajı/suni solunum) başlayın.
- Yanık bölgelere dokunmayın; üzerini temiz, kuru bezle örtün.
5Kablo ve Priz Kontrolleri
Şantiyelerde elektrik kazalarının önemli kısmı kabloların ezilmesi, yıpranması ve prizlerin aşırı yüklenmesinden kaynaklanır. Tekerlek geçen, taş ve toprakla örtülen, ıslak zemine döşenen kablolar yalıtımını kaybeder ve temas riski doğar. Kablo, zarar görmeyecek şekilde korunarak döşenir.
Priz ve uzatmaların kapasitesi aşılmaz; bir prizden çok sayıda uzatma çıkarmak yerine, işe uygun sayıda priz bulundurulur. Tüm şantiye elektrik sistemi, topraklama ve kaçak akım korumasına sahip olmalıdır. Koruyucu olmadan kullanılan uzatmalar ölümcül risk oluşturur.
- Kablolar hasar görmeyecek biçimde döşenir; araç geçiş yerlerinde koruma altına alınır.
- Yıpranmış, soyulmuş kablo ve kırık priz derhal değiştirilir.
- Priz kapasitesi aşılmaz; aşırı yüklenme yangın ve çarpma riski doğurur.
- Islak alanlarda suya dayanıklı priz ve aydınlatma kullanılır.
Kaçak akım koruması (RCD) olmayan sistemde, ilk arıza anında çarpılma riski yüksektir.
6Vaka: Islak Zeminde Elektrikli Alet
Bir işçi, yağmur sonrası biriken suyun içinde beton vibratörünü kullanmaya devam eder. Vibratörün kablosundaki soyulmuş yalıtım suya temas eder; şans eseri devre topraklıdır ve kaçak akım koruması devreyi keser, işçi küçük bir sarsıntıyla kurtulur.
Elektrikli aletler ıslak zeminde kullanılmaz. Bu vaka, topraklama ve kaçak akım korumasının 'sadece ek maliyet' değil, hayat kurtaran sistem olduğunu gösterir. Islak koşullarda çalışmak zorunluysa, iş öncesi enerji kesilir ve korumasız alet kullanılmaz.
- Elektrikli aletler ıslak zemin, su birikintisi ve yağmur altında kullanılmaz.
- Alet kablosu ve fişi her kullanım öncesi gözle kontrol edilir.
- Topraklı priz ve kaçak akım koruması olmadan alet kullanılmaz.
- Su ile temas eden alet, yetkili elektrikçiye kontrol ettirilmeden kullanılmaz.